Wraz z wejściem w życie nowej Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) na lata 2023–2027 zmieniła się konstrukcja dopłat bezpośrednich w całej Unii Europejskiej. Polska, jako kraj członkowski, dostosowała system wsparcia do nowych wymogów, kładąc szczególny nacisk na ochronę środowiska i przeciwdziałanie zmianom klimatu. Najbardziej widocznym i jednocześnie najczęściej dyskutowanym elementem reformy stały się **ekoschematy**, czyli dobrowolne praktyki środowiskowo-klimatyczne, które stanowią nowy filar płatności dla rolników.
Ich wprowadzenie budziło wiele emocji – jedni postrzegali je jako szansę na dodatkowe dochody i modernizację gospodarstw, inni jako obciążenie biurokratyczne i kolejne wymogi. Niezależnie od opinii, faktem jest, że ekoschematy stały się dziś kluczowym instrumentem polityki rolnej i każdy rolnik musi się zastanowić, czy i w jaki sposób z nich korzystać.
1. Czym są ekoschematy?
Ekoschematy to dobrowolne praktyki rolnicze, za których wdrożenie rolnik otrzymuje dodatkowe płatności. Ich celem jest promowanie działań korzystnych dla klimatu, gleby, wody, powietrza oraz bioróżnorodności. W odróżnieniu od płatności podstawowych, które przysługują wszystkim rolnikom spełniającym warunki, ekoschematy wymagają od gospodarstwa dodatkowego wysiłku i świadomego wyboru praktyk.
To właśnie w nich zawiera się idea nowego modelu WPR – rolnik nie tylko produkuje żywność, ale także pełni funkcję strażnika środowiska naturalnego. Za ten wysiłek otrzymuje finansową rekompensatę, która może w istotny sposób podnieść łączny poziom dopłat.
2. Dlaczego wprowadzono ekoschematy?
Dotychczasowy system dopłat krytykowano za zbyt małe powiązanie z ochroną środowiska i klimatu. WPR w nowym kształcie ma odpowiadać na wyzwania XXI wieku: degradację gleb, spadek bioróżnorodności, zmiany klimatyczne oraz rosnące oczekiwania społeczeństwa wobec jakości żywności i sposobu jej wytwarzania.
Ekoschematy mają trzy główne cele:
- środowiskowy – ograniczenie presji rolnictwa na glebę, wodę i atmosferę,
- ekonomiczny – zapewnienie rolnikom rekompensaty za dodatkowe koszty lub utracone dochody związane z prośrodowiskowymi praktykami,
- społeczny – poprawa wizerunku rolnictwa jako sektora odpowiedzialnego i zrównoważonego.
3. Rodzaje ekoschematów w Polsce
W Polsce wprowadzono kilka ekoschematów, które odpowiadają na różnorodne potrzeby gospodarstw. Do najważniejszych należą:
a) Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi
Ten ekoschemat obejmuje szereg praktyk, które mają ograniczać emisję gazów cieplarnianych i poprawiać bilans węgla w glebie. Należą do nich m.in.:
- utrzymywanie międzyplonów i wsiewek,
- przyorywanie słomy,
- ograniczenie orki,
- stosowanie nawozów naturalnych zgodnie z planem nawożenia.
b) Dobrostan zwierząt
Dotyczy gospodarstw prowadzących produkcję zwierzęcą. Dodatkowe wsparcie można uzyskać za:
- zwiększenie powierzchni bytowej dla zwierząt,
- wydłużenie okresu wypasu,
- poprawę warunków żywieniowych i zdrowotnych stad.
c) Zróżnicowana struktura upraw
Rolnik, który prowadzi płodozmian z odpowiednią liczbą gatunków upraw, może liczyć na dodatkowe płatności. Celem jest poprawa zdrowotności gleby i zmniejszenie ryzyka chorób oraz szkodników.
d) Zachowanie trwałych użytków zielonych
Premiowane jest utrzymywanie łąk i pastwisk, które stanowią ważny element ochrony bioróżnorodności i krajobrazu rolniczego.
e) Systemy ekologiczne i integrowane
Rolnicy prowadzący gospodarstwa ekologiczne lub stosujący integrowaną produkcję roślinną otrzymują dodatkowe dopłaty jako zachętę do rozwijania bardziej zrównoważonych systemów.
4. Jak rozliczane są ekoschematy?
Ekoschematy rozliczane są corocznie, co oznacza, że rolnik nie jest zobowiązany do ich realizacji przez cały okres programowania. Dzięki temu można elastycznie dopasować wybór praktyk do aktualnej sytuacji gospodarstwa.
Wysokość płatności zależy od powierzchni, rodzaju praktyki oraz spełnienia szczegółowych wymogów. Kluczowe jest także prowadzenie dokumentacji – rolnik musi być w stanie udowodnić, że rzeczywiście wykonał działania objęte wsparciem.
5. Wyzwania dla rolników
Choć ekoschematy dają realną możliwość zwiększenia dopłat, to niosą ze sobą także wyzwania:
- konieczność prowadzenia szczegółowej ewidencji działań,
- ryzyko obniżenia dopłat w przypadku błędów lub niedotrzymania wymogów,
- dodatkowe koszty związane np. z zakupem nasion na międzyplony czy modernizacją budynków inwentarskich.
Wielu rolników wskazuje również na dużą biurokrację oraz zmienność interpretacji przepisów, co może utrudniać planowanie gospodarstwa w dłuższym okresie.
6. Szansa na rozwój gospodarstwa
Mimo trudności ekoschematy można traktować jako inwestycję w przyszłość. Utrzymywanie użytków zielonych, poprawa dobrostanu zwierząt czy ograniczanie orki to praktyki, które zwiększają żyzność gleby, poprawiają retencję wody i mogą obniżyć koszty produkcji w perspektywie kilku lat.
Co więcej, konsumenci coraz częściej zwracają uwagę na sposób wytwarzania żywności. Rolnicy, którzy stosują prośrodowiskowe rozwiązania, mogą liczyć na lepszy odbiór społeczny i łatwiejszy dostęp do rynków zbytu, szczególnie w segmencie produktów lokalnych i ekologicznych.
Ekoschematy są jednym z filarów nowego systemu dopłat i w praktyce stają się testem dla polskiego rolnictwa. Z jednej strony oznaczają dodatkowe obowiązki i większą odpowiedzialność, z drugiej – stwarzają realną szansę na zwiększenie dochodów i rozwój gospodarstw w kierunku bardziej nowoczesnym i odpornym na kryzysy klimatyczne.
Rolnik, który świadomie wybierze ekoschematy dostosowane do możliwości swojego gospodarstwa, nie tylko poprawi bilans dopłat, ale również zbuduje przewagę konkurencyjną na przyszłość. W dłuższej perspektywie to właśnie te praktyki mogą zdecydować o stabilności i rentowności produkcji rolnej w Polsce.
Fot. SusanneEdele, pixabay.com