Nowa perspektywa Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) na lata 2023–2027 wprowadziła system warunkowości, który stanowi podstawę uzyskania płatności bezpośrednich. Oznacza to, że aby rolnik mógł w pełni korzystać z dopłat, musi spełniać określone wymagania dotyczące prowadzenia gospodarstwa. Najważniejszym elementem tego systemu są GAEC – Dobre Praktyki Rolnicze i Środowiskowe.
GAEC nie są programem dobrowolnym. To zestaw minimalnych wymogów, które każdy rolnik musi stosować, niezależnie od wielkości gospodarstwa czy profilu produkcji. Ich głównym celem jest ochrona środowiska, poprawa żyzności gleby, przeciwdziałanie zmianom klimatu, a także utrzymanie bioróżnorodności. W praktyce oznacza to, że GAEC stanowią nie tylko podstawę dopłat, ale również fundament nowoczesnego, zrównoważonego rolnictwa.
Przegląd kluczowych norm GAEC
Polska, zgodnie z wytycznymi UE, wdrożyła zestaw norm GAEC. Poniżej przedstawiamy najważniejsze z nich wraz z praktycznym omówieniem.
GAEC 1 – utrzymanie trwałych użytków zielonych
Rolnik musi zachować odpowiedni poziom trwałych użytków zielonych (TUZ) w stosunku do całkowitej powierzchni użytków rolnych. TUZ-y pełnią ważną rolę w ochronie gleby i bioróżnorodności, a ich niszczenie grozi sankcjami. W praktyce oznacza to zakaz ich zaorywania lub przekształcania bez zezwolenia.
GAEC 2 – ochrona terenów podmokłych i torfowisk
Od 2025 roku obowiązuje zakaz ich przekształcania i użytkowania w sposób zagrażający zachowaniu funkcji środowiskowych. To ważny krok w ochronie zasobów wody i magazynowaniu węgla organicznego.
GAEC 4 – buforowe strefy ochronne
Rolnik musi pozostawić pasy buforowe wzdłuż cieków wodnych. Ich szerokość zależy od rodzaju cieku i lokalnych warunków. Strefy te chronią przed spływem nawozów i pestycydów do wód.
GAEC 5 – ograniczenie erozji gleb
Na gruntach ornych o dużym nachyleniu obowiązuje zakaz orki wzdłuż stoku. Celem jest ograniczenie spływu powierzchniowego i utraty warstwy próchnicznej.
GAEC 6 – minimalne pokrycie gleb
Rolnicy muszą zapewnić okrywę roślinną lub ściółkę na gruntach ornych w newralgicznych okresach, aby chronić glebę przed erozją i degradacją. Przykładem realizacji tej normy są międzyplony ścierniskowe czy wsiewki poplonowe.
GAEC 7 – płodozmian
To jedna z najbardziej wymagających norm. Wprowadza obowiązek zróżnicowania upraw na poziomie działki rolnej oraz zakazuje monokultury. W praktyce oznacza to konieczność corocznej zmiany gatunków na części pól.
GAEC 8 – obszary nieprodukcyjne
Rolnik ma obowiązek pozostawić co najmniej 4% gruntów ornych jako obszary nieprodukcyjne (np. miedze, zadrzewienia, ugory). Alternatywnie można osiągnąć wymagany poziom poprzez uprawę roślin wiążących azot lub międzyplonów. Celem jest ochrona siedlisk przyrodniczych i poprawa warunków dla zapylaczy.
GAEC 9 – zakaz przekształcania cennych TUZ
Dotyczy szczególnie obszarów Natura 2000. TUZ-y położone na tych terenach podlegają ścisłej ochronie i nie mogą być zaorywane ani niszczone.
Dlaczego przestrzeganie GAEC jest tak istotne?
Spełnienie norm GAEC to warunek konieczny do uzyskania pełnych płatności bezpośrednich. Niespełnienie wymagań skutkuje sankcjami finansowymi:
- obniżeniem dopłat proporcjonalnie do skali uchybienia,
- w skrajnych przypadkach – utratą prawa do płatności.
Warto podkreślić, że GAEC są powiązane z ekoschematami. Dopiero po ich spełnieniu rolnik może starać się o dodatkowe wsparcie w ramach praktyk prośrodowiskowych. Innymi słowy – bez GAEC nie ma dopłat, a tym bardziej ekoschematów.
GAEC w praktyce gospodarstwa
Wdrażanie GAEC nie musi być obciążeniem. Przykłady z praktyki pokazują, że:
- utrzymanie miedz czy zadrzewień może obniżyć koszty ochrony roślin, bo wspiera naturalnych wrogów szkodników,
- stosowanie międzyplonów poprawia strukturę gleby i zmniejsza zużycie nawozów,
- płodozmian ogranicza presję chwastów i chorób, co przekłada się na lepsze plony.
W dłuższej perspektywie GAEC zwiększają odporność gospodarstwa na zmiany klimatyczne i poprawiają jego konkurencyjność.
Oto zestawienie norm GAEC obowiązujących w Polsce w 2025 roku, z naciskiem na zmiany oraz nowe obowiązki, które weszły w życie od 15 marca 2025 r.:
Normy GAEC obowiązujące w 2025 r.
GAEC 1 – Utrzymanie trwałych użytków zielonych (TUZ)
Udział trwałych użytków zielonych nie może zmniejszyć się o więcej niż 5% względem roku referencyjnego 2018. W przypadku przekroczenia tego limitu, rolnicy zobowiązani są do odtworzenia TUZ do 31 maja następnego roku lub do dnia złożenia wniosku o płatności.
GAEC 2 – Ochrona torfowisk i obszarów podmokłych
Od 15 marca 2025 r., obejmuje grunty o zawartości materii organicznej ≥ 40% (w warstwie min. 40 cm). Na wyznaczonych obszarach obowiązuje:
- Zakaz przekształcania czy zaorywania TUZ (poza renowacją: płytka uprawa i podsiew raz na 4 lata).
- Zakaz orki gruntów ornych z wyjątkiem płytkiej uprawy do 15 cm.
- Zakaz wydobywania torfu oraz budowy lub odnowy instalacji drenarskich (możliwe jedynie konserwacje, bieżące i gruntowne nie częściej niż co 3 lata), z wyjątkiem rowów nawodnieniowych.
Uwagi praktyczne:
- Powierzchnia objęta normą GAEC 2 to ok. 399,9 tys. ha, w większości to TUZ (90%) oraz grunty orne (ok. 9,6%).
- Rolnicy mogą sprawdzić, czy ich działki są objęte normą, korzystając z aplikacji eWniosekPlus lub mapy geograficznej na stronie IUNG-PIB: gaec2.iung.pl.
- Rolnicy prowadzący gospodarstwa do 10 ha UR (73% wszystkich gospodarstw) są zwolnieni z kontroli i kar związanych z warunkowością.
GAEC 3 – Zakaz wypalania użytków rolnych
Wypalanie gruntów rolnych jest zabronione, z wyjątkiem punktowego wypalania resztek roślin lub pozostałości, zalecanych przez inspektora w celu kontroli chorób kwarantannowych.
GAEC 4 – Strefy buforowe przy ciekach wodnych
Zakaz stosowania nawozów oraz środków ochrony roślin w pasie o szerokości co najmniej 3 m od brzegów cieków wodnych i innych zbiorników (z pewnymi wyjątkami).
GAEC 5 – Ograniczenie erozji i degradacji gleby
Na stokach o nachyleniu ≥14% obowiązuje zakaz orki w poprzek stoku — zalecane jest stosowanie redlin. Dodatkowo zabrania się pozostawiania ugoru czarnego w okresie od 1 listopada do 15 lutego.
GAEC 6 – Minimalna pokrywa glebowa
W newralgicznych okresach (co najmniej 80% gruntów ornych), zwłaszcza od zbioru do października/zimy, wymagane jest utrzymywanie okrywy roślinnej — np. międzyplony ozime, ścierniskowe, wsiewki.
GAEC 7 – Zmianowanie i dywersyfikacja upraw
Dla gospodarstw powyżej 10 ha:
- wariant zmianowania: min. 40% gruntów ornych musi być obsiane inną uprawą niż rok wcześniej, żadna uprawa nie może być trwała dłużej niż 3 lata;
- wariant dywersyfikacji:
- 10–30 ha: co najmniej 2 uprawy, każda ≤75% powierzchni,
- powyżej 30 ha: co najmniej 3 uprawy, największa ≤75%, dwie największe ≤95%.
GAEC 8 – Elementy krajobrazu i ochrona ptaków
Nie ma już obowiązku wyłączenia 4 % gruntów ornych na obszary nieprodukcyjne. Zamiast tego zachęca się rolników do korzystania z ekoschematu. Obowiązuje zakaz przycinania drzew i żywopłotów w okresie lęgowym ptaków.
GAEC 9 – Ochrona TUZ na obszarach Natura 2000
Zakaz przekształcania lub zaorywania trwałych użytków zielonych na obszarach chronionych Natura 2000.
Podsumowanie – które normy GAEC obowiązują w 2025 r.:
| Norma | Zakres obowiązków |
|---|---|
| GAEC 1 | Utrzymanie TUZ, limit spadku ≤ 5% vs 2018 |
| GAEC 2 | Nowość 2025: ochrona torfowisk i obszarów podmokłych |
| GAEC 3–9 | Pozostałe normy dotyczące ochrony gleby, wody, krajobrazu i bioróżnorodności |