Nowa perspektywa Wspólnej Polityki Rolnej (WPR) na lata 2023–2027 wprowadziła zmiany, które w bezpośredni sposób kształtują system wsparcia finansowego dla rolników w całej Unii Europejskiej, w tym także w Polsce. Zmieniła się nie tylko struktura dopłat, ale również filozofia ich przyznawania – większy nacisk położono na zrównoważone gospodarowanie, ochronę środowiska i wspieranie mniejszych gospodarstw. Aby rolnik mógł efektywnie korzystać z dostępnych instrumentów, musi dobrze rozumieć, jak skonstruowany jest nowy system i jakie elementy składają się na jego ostateczne wsparcie finansowe.
1. Płatność podstawowa – fundament systemu
Najważniejszym filarem pozostaje płatność podstawowa, która zastąpiła wcześniejszą jednolitą płatność obszarową. Przysługuje ona wszystkim aktywnym rolnikom, którzy spełniają minimalne wymogi dotyczące prowadzenia gospodarstwa i utrzymania gruntów w dobrej kulturze rolnej. Jej wysokość zależy od powierzchni gruntów zgłoszonych we wniosku, ale warunkiem jest przestrzeganie zasad tzw. warunkowości.
Warunkowość obejmuje normy dotyczące ochrony gleby, wody i powietrza oraz dobrostanu zwierząt. Są to m.in. wymogi związane z utrzymaniem okrywy glebowej w określonych okresach, płodozmianem czy zakazem wypalania trwałych użytków zielonych. Bez ich spełnienia rolnik naraża się na obniżenie lub utratę dopłat podstawowych.
2. Płatność redystrybucyjna – wsparcie dla małych i średnich gospodarstw
Nowym i niezwykle istotnym elementem jest płatność redystrybucyjna, której celem jest poprawa sytuacji ekonomicznej mniejszych i średnich gospodarstw rodzinnych. Dopłata ta naliczana jest do określonej liczby pierwszych hektarów gospodarstwa, a jej stawka jest wyższa niż w przypadku dużych areałów.
Dzięki temu rolnicy posiadający np. 20 czy 30 ha ziemi mogą otrzymać wsparcie proporcjonalnie korzystniejsze niż właściciele kilkusethektarowych gospodarstw. Mechanizm ten ma przeciwdziałać nadmiernej koncentracji środków w największych gospodarstwach i wspierać rodzinne modele produkcji rolnej.
3. Ekoschematy – nowy filar płatności
Największą nowością w systemie dopłat są ekoschematy, czyli dobrowolne praktyki środowiskowe, za które rolnik może otrzymać dodatkowe środki. Ich wprowadzenie ma wspierać transformację rolnictwa w kierunku bardziej zrównoważonego i przyjaznego środowisku modelu.
Do głównych ekoschematów w Polsce należą m.in.:
- rolnictwo węglowe (utrzymywanie międzyplonów, przyorywanie słomy, ograniczenie orki),
- dobrostan zwierząt (zwiększona powierzchnia bytowa, wypas, wyższe standardy opieki),
- zróżnicowana struktura upraw (wymóg prowadzenia płodozmianu z większą liczbą gatunków),
- ochrona trwałych użytków zielonych i elementów krajobrazu rolniczego,
- systemy ekologiczne i integrowane.
Każdy ekoschemat ma przypisaną stawkę płatności, a ich wybór jest elastyczny – rolnik może je dobierać corocznie w zależności od struktury produkcji i możliwości organizacyjnych gospodarstwa.
4. Płatności związane z produkcją – wsparcie sektorowe
W nowym systemie utrzymano także płatności związane z produkcją, które przysługują rolnikom w określonych sektorach uznanych za szczególnie wrażliwe lub ważne dla bezpieczeństwa żywnościowego. Dotyczą one m.in. upraw roślin wysokobiałkowych, buraków cukrowych, chmielu czy lnu, a także hodowli bydła, owiec i kóz.
Dzięki tym dopłatom producenci otrzymują rekompensatę za trudności rynkowe i wyższe koszty, co ma zapobiegać rezygnacji z produkcji w strategicznych branżach.
5. Płatność dla młodych rolników
Jednym z priorytetów WPR jest odnawianie pokoleniowe w rolnictwie. Dlatego przewidziano dodatkową płatność dla młodych rolników, którzy nie ukończyli 40. roku życia i rozpoczynają samodzielne gospodarowanie. Jej wysokość jest naliczana do określonej powierzchni gruntów i stanowi zachętę do przejmowania gospodarstw rodzinnych.
Wsparcie to ma charakter nie tylko finansowy – młodzi rolnicy często otrzymują również preferencje w dostępie do innych programów inwestycyjnych czy modernizacyjnych.
6. Programy uzupełniające i inwestycyjne
Choć podstawą systemu są dopłaty bezpośrednie, towarzyszą im również programy krajowe i inwestycyjne, które wzmacniają ich efekt. Należą do nich m.in.:
- wsparcie modernizacji gospodarstw rolnych,
- premie dla młodych rolników i na rozwój małych gospodarstw,
- dotacje na inwestycje w odnawialne źródła energii i retencję wody,
- działania rolno-środowiskowo-klimatyczne i ekologiczne.
Połączenie dopłat z tymi programami pozwala rolnikom nie tylko stabilizować dochody, ale także rozwijać gospodarstwa i dostosowywać je do nowych wyzwań rynkowych i klimatycznych.
7. Podsumowanie – system oparty na równowadze
Nowa struktura dopłat w WPR jest wynikiem poszukiwania równowagi pomiędzy wsparciem dochodów rolników, ochroną środowiska i stabilnością rynku rolnego. Ostateczny kształt systemu można przedstawić w kilku punktach:
1. Płatność podstawowa – gwarancja minimalnego wsparcia dla każdego rolnika.
2. Płatność redystrybucyjna – preferencje dla małych i średnich gospodarstw.
3. Ekoschematy – dobrowolne działania prośrodowiskowe z dodatkowymi dopłatami.
4. Płatności związane z produkcją – utrzymanie strategicznych sektorów.
5. Wsparcie młodych rolników – odnowa pokoleniowa i wzmocnienie gospodarstw rodzinnych.
6. Programy krajowe – inwestycje i modernizacja uzupełniająca dopłaty.
Nowy system jest bardziej złożony niż dotychczas, ale daje też więcej możliwości. Rolnicy, którzy świadomie wybiorą odpowiednie instrumenty i dostosują do nich swoje gospodarstwa, mogą nie tylko zwiększyć wysokość dopłat, lecz także zbudować solidne fundamenty pod przyszłość swojego rolnictwa.